به گزارش افق فلزات؛ تا یک دهه پیش، لیتیوم برای بسیاری از صنایع تنها یک ماده معدنی تخصصی به شمار میرفت؛ اما امروز این فلز سبک به یکی از مهمترین عناصر ژئوپلیتیک جهان تبدیل شده است. رشد شتابان خودروهای برقی، توسعه سامانههای ذخیرهسازی انرژی و گسترش فناوریهای دیجیتال، تقاضا برای لیتیوم را بهگونهای افزایش داده است که بسیاری از تحلیلگران از آن با عنوان «طلای سفید» یاد میکنند.
رقابت دولتها برای تضمین دسترسی به این ماده معدنی، سرمایهگذاریهای میلیارد دلاری در اکتشاف و فرآوری و تلاش برای کاهش وابستگی به چند کشور محدود تولیدکننده، نشان میدهد بازار لیتیوم دیگر صرفا یک بازار معدنی نیست، بلکه به یکی از ارکان امنیت انرژی و رقابت صنعتی جهان تبدیل شده است. انتشار خبر کشف لیتیوم در ایران نیز امیدهایی را درباره ورود کشور به این بازار ایجاد کرد. هرچند بررسیهای بعدی نشان داد فاصله قابلتوجهی میان شناسایی نشانههای معدنی و دستیابی به یک ذخیره اقتصادی قابل بهرهبرداری وجود دارد. از همین رو، ارزیابی جایگاه ایران در بازار جهانی لیتیوم، بیش از هر زمان دیگری نیازمند نگاهی مبتنی بر دادههای فنی و واقعیتهای اقتصادی است.
لیتیوم به یکی از مهمترین مواد معدنی راهبردی جهان تبدیل شده است؛ فلزی که رشد تقاضای آن با توسعه خودروهای برقی، ذخیرهسازی انرژی و گذار به اقتصاد کمکربن پیوند خورده است. از همین رو، کشورها و شرکتهای معدنی سرمایهگذاری گستردهای برای توسعه معادن و ظرفیتهای فرآوری آن آغاز کردهاند. بر اساس دادههای سازمان زمینشناسی آمریکا (USGS)، بخش عمده منابع لیتیوم جهان در آمریکای جنوبی، استرالیا، چین، آمریکا و برخی کشورهای آفریقایی متمرکز است. با این حال، میزان منابع لزوما به معنای قدرت تولید نیست. استرالیا با تکیه بر ذخایر سنگ سخت (اسپودومن) بزرگترین تولیدکننده لیتیوم جهان است و پس از آن شیلی، چین و آرژانتین قرار دارند. تجربه بازار لیتیوم نشان میدهد صرف داشتن ذخایر معدنی برای حضور موثر کافی نیست.
فناوری استخراج، ظرفیت فرآوری، سرمایهگذاری و دسترسی به بازار، عوامل تعیینکننده در زنجیره ارزش این فلز هستند. همچنین نوسانات قیمتی اخیر، از جهش تقاضای خودروهای برقی تا افزایش عرضه، اهمیت مدیریت زنجیره تولید را بیشتر کرده است. بر اساس پیشبینی آژانس بینالمللی انرژی (IEA)، تقاضای جهانی لیتیوم در دهههای آینده همچنان رشد خواهد کرد. با این حال، ارزش اصلی این صنعت تنها در استخراج معدن نیست، بلکه در فرآوری، تولید مواد کاتدی، باتری و محصولات نهایی ایجاد میشود. تجربه کشورهایی مانند چین نشان میدهد رقابت اصلی بر سر کنترل زنجیره ارزش لیتیوم است، نه صرفا مالکیت ذخایر معدنی.
جایگاه واقعی ایران در ذخایر لیتیوم
در شرایطی که رقابت جهانی برای تامین لیتیوم شدت گرفته است، خبر کشف ذخایر لیتیوم در ایران در سال۱۴۰۱ توجه فعالان اقتصادی را جلب کرد. وزارت صنعت، معدن و تجارت آن زمان از کشف حدود 8.5میلیون تن کانسنگ لیتیوم در محدوده قهاوند همدان خبر داد؛ خبری که حتی برخی آن را نشانه ورود ایران به جمع کشورهای دارای ذخایر بزرگ لیتیوم دانستند. با این حال، با ورود کارشناسان و انتشار ارزیابیهای فنی، ابعاد واقعی این کشف روشنتر شد.
متخصصان زمینشناسی و معدن تاکید کردند آنچه در همدان شناسایی شده، کانسنگ رسی حاوی لیتیوم است و با یک ذخیره اقتصادی قابل استخراج تفاوت دارد. در ادبیات معدن، صرف کشف یک عنصر یا اعلام حجم کانسنگ، به معنای وجود معدن تجاری نیست؛ زیرا اقتصادی بودن یک ذخیره به عواملی مانند عیار، حجم ذخیره، هزینه استخراج، فناوری فرآوری، قیمت جهانی و زیرساختها وابسته است. در همین چارچوب، کارشناسان اعلام کرده بودند که در اطلاعرسانی اولیه میان «کشف کانسنگ» و «ذخیره اقتصادی» تفکیک کافی صورت نگرفت. به گفته فعالان، لیتیوم همدان از نوع رسی است که در مقایسه با ذخایر پگماتیتی یا شورابهای، از نظر عیار و سهولت استحصال شرایط دشوارتری دارد. همچنین فناوری فرآوری صنعتی این نوع ذخایر در کشور هنوز توسعه کافی نیافته است.
این ارزیابیها باعث شد کارشناسان بر ضرورت پرهیز از بزرگنمایی جایگاه ایران در بازار جهانی لیتیوم تاکید کنند. از نگاه آنها، کشف نشانههای معدنی تنها آغاز مسیر است و تا انجام اکتشاف تکمیلی، نمونهبرداری، مطالعات فنی و اقتصادی و اثبات امکان فرآوری صنعتی، نمیتوان درباره ارزش تجاری یک ذخیره قضاوت کرد. با وجود این، ظرفیتهای معدنی ایران را نمیتوان نادیده گرفت. تنوع زمینشناسی کشور فرصت مناسبی برای شناسایی مواد معدنی راهبردی مانند لیتیوم، عناصر نادر خاکی و فلزات مورد نیاز صنایع نوین فراهم کرده است. تجربه کشورهای موفق نشان میدهد مزیت معدنی تنها با کشف ذخیره ایجاد نمیشود، بلکه توسعه اکتشاف، جذب سرمایه، انتقال فناوری، فرآوری و شکلگیری زنجیره ارزش است که یک کشور را به بازیگر موثر بازار تبدیل میکند. در نهایت، فاصله میان «کشف لیتیوم» و «تولید اقتصادی لیتیوم» تنها با سرمایهگذاری بلندمدت، مطالعات علمی و توسعه فناوری طی میشود.
انتهای پیام/
